نشست « پژوهش های مسائل فقهی و حقوقی بر محور حکمرانی» اعضای هیات علمی پژوهشکده فقه و حقوق همراه با معرفی تفصیلی کتاب »حجاب، مسئولیت ها و اختیارات دولت اسلامی» برگزار شد.

به گزارش مرکزی همکاری های علمی و بین‌ الملل در ابتدای این نشست دکتر اسماعیل آقابابائی گفت: تحقیقات ناظر به حکمرانی را می توان در دو دسته کلی جا داد: ۱- تحقیقاتی که رابطه حاکمیت، مردم و نهادهای مدنی را مشخص می کنند و ۲- تحقیقاتی که به نوعی ابزار برای حاکمیت به حساب می آیند و با حاکمیت مرتبط اند و از جمله آن ها تحقیقاتی است که مرتبط با مسئله قانون و قانون گذاری است.

در گروه مسائل فقهی تا کنون ۷۲ اثر به چاپ  رسیده است که اکثرا ناظر به اجرای فقه و قانون اند که به عنوان ابزاری برای اعمال حکمرانی نقش آفرینی می کند. بیست اثر در است انجام است و هفت نوشته در دست نشر قرار دارد. از این تعداد بیش از سی مورد مرتبط با قانون گذاری است که در این جلسه به اختصار معرفی می شوند. با این توضیح که اعضای محترم هیات علمی آثار مرتبط با خود و این جانب علاوه بر نوشته های خود، برخی آثار گروه را که به نوعی ناظر به قانون گذاری است معرفی می کنم.

برخی از آثاری که توسط پژوهشگران متفاوت در این گروه در این گروه  به مرحله چاپ راه یافته و با قانون گذاری مرتبط اند عبارت اند از:

  1. جاسوسی و خیانت به کشور/عادل ساریخانی/ ۱۳۷۸
  2. در این نوشته ضمن بیان تفاوت های جاسوسی با خیانت به کشور مواد مرتبط قانونی آن به تفصیل بحث شده است و یکی از کتاب هایی که در دانشگاه تدریس می شود.
  3. مرگ مغزی و پیوند اعضا (از دیدگاه فقه و حقوق)/ حسین حبیبی/۱۳۸۰

در جواز یا عدم جواز پیوند آرای مختلفی در فقه داریم. این نوشته در زمان خود توانسته این دست آرا را به تفصیل بررسی کرده و زمینه تدوین قانون را فراهم آورد که البته پس از تدوین این نوشته ماده واحده ای مرتبط با پیوند اعضا به انجام رسید.

در این که اگر شاکی در مدت معین شکایت نکرد، آیا می توان پس از گذشت مدتی آن را غیر قابل طرح دانست تا از طرح دعاوی قدیمی در دادگاه جلوگیری شود یا خیر؟ در حقوق مرور زمان جایگاه قابل قبولی دارد ولی به لحاظ شرعی عده ای مخالف اند که این نوشته به این موضوع مهم پرداخته است.

روابط مالی خانواده در ایران ترکیبی از حقوق غربی مثل تنصیف دارایی و حقوق اسلامی مثل مهریه است و علاوه بر آن نحله و اجرت المثل هم مطرح می شود که در نظر گرفتن حقوق مالی متعدد برای زنان، خود با مخالفت هایی همراه است . این نوشته بدین بحث پرداخته است و توجه به این دست مسائل راه خروج از ازدواج های تجاری است که در موارد متعدد در جامعه ما رخ می دهد.

این کتاب مجموعه ای از گفت و گوهاست که به مسائل تبدیل فقه به قانون و مشکلات ناشی از آن می پردازد و مباحث مهمی را با فقها و حقوقدانان به بحث می گذارد.

در جایی که جنین با ترکیب تخمک زن و اسپرم مرد در رحم اجاره ای کاشته می شود مسائل متعددی از جهت ارث و محرمیت رقم می خورد که این نوشته به طرح و بررسی ابعاد مختلف آن می پردازد.

این نوشته در سه جلد مقالات، مصاحبه ها و سخنرانی های مرتبط با موضوع حجاب را جمع آوری کرده است که در همایش ملی با همین عنوان در پژوهشکده فقه و حقوق برگزار شده است.

در این که قبل از انتشار یک نظر فقهی می توان بر آن نظارت و در مواردی انتشار آن را ممنوع دانست یا خیر، دیدگاه های مختلف مطرح است و برخی کشورها معتقدند هر نظری قابل نشر است به شرط آن که مرتکب جرم مثل توهین نشده باشد. این مسئله بر اساس  حقوق ایران، حقوق انگلستان و آرای فقهی و اقتضای احکام اسلامی در این زمینه در این نوشته پیگیری شده است.

در این که آیا هر گناه شرعی را می توان به عنوان جرم تلقی کرد و برای آن کیفر تعیین کرد یا خیر، برخی بر اساس قاعده «التعزیر لکل عمل محرم» آن را روا می دانند حال آن که دیدگاه های مخالف هم مطرح است و این  نوشته در صدد است اثبات کند که هر گناه قابل تبدیل به جرم نیست.

  1. بررسی فقهی حقوقی مسئولیت مدنی ناشی از تصمیمات قضایی (با نگاهی به برخی نظام‌های حقوقی)/ محمد صالحی مازندرانی/۱۳۹۱

در جایی که قاضی و کارگزاران حکومتی در مقام تصمیم گیری تصمیم اشتباه گرفته و موجب متضرر شدن دیگران شدند، آیا لازم است جبران شود یا خیر و در صورت مثبت بودن پاسخ چه کسی آن را جبران خواهد کرد؟ جبران خسارت ناشی از تصمیات قضایی در فقه و حقوق پذیرفته شده است که تسری دادن آن به سایر افراد مسئول با تردیدهایی همراه است و در این نوشته به تفصیل بررسی می شود.

  1. میراث فرهنگی (بررسی فقهی و حقوقی)/ سیدمحسن فتاحی/۱۳۹۳

با گذشت زمان برخی اموال ارزش تاریخی پیدا می کنند که سلب مالکیت افراد و تصرف حاکمیت در آن از مسائل پرچالش در فقه است و این نوشته این مسئله مهم را از نگاه فقه و حقوق به بحث می گذارد.

  1. مسئولیت مدنی ناشی از تخریب محیط زیست در فقه و حقوق‌ایران (مطلعه تطبیقی در حقوق فرانسه و اسناد بین‌المللی عزیزالله فهیمی) ۱۳۹۶(چاپ اول۱۳۹۱)

حفاظت از محیط زیست و مسئولیت مدنی ناشی از تخریب آن از مسائل مهمی است که در این نوشته به صورت تطبیقی بدان پرداخته شده است.

  1. ماهیت فقهی دولت و ضمان اقدام‌های زیانبار آن/سید ضیاء مرتضوی/۱۳۹۶

در مواردی که دولت به عنوان شخصیت حقوقی باعث ضرر دیگران می شود، جای بحث دارد که این نوشته بدان پرداخته است.

  1. قراردادهای الکترونیکی از دیدگاه فقه و حقوق/رسول مظاهری، محمدعلی خادمی کوشا/ ۱۳۹۷

یکی از مسائل روز قراردادهای الکترونیکی است که توسط دو مولف با نگاه فقهی و حقوقی به نگارش درآمده است.

  1. روش تفسیر قوانین کیفری/جلال‏الدین قیاسی/(چاپ دوم۱۳۹۸)/(چاپ اول۱۳۷۹)

با توجه به نیاز قانون به تفسیر قضایی، برای هماهنگ شدن تفسیرها لازم است قواعد و اصولی برای تفسیر در نظر گرفت تا به برداشت های سلیقه ای منجر نشود. این کتاب در صدد بیان این دست قواعد است.

  1. بررسی فقهی موانع و نهادهای جایگزین اقامه حدود در عصر غیبت/سید باقر محمدی /۱۳۹۹

آیا می توان گفت در موارد حدود در اجرا با موانعی مواجه اند و اگر آن را پذیرفتیم می توان جایگزین هایی برای حدود در نظر گرفت، سوال مهمی است که این نوشته بدان می پردازد.

تحقیقات در دست انجام به شرح زیر است:

مسئولیت مدنی ناشی از حوادث ‏وسائط‏ نقلیه/جمعی از نویسندگان

بررسی فقهی حفظ نظام جمهوری اسلامی/ سید ضیاء مرتضوی

بررسی فقهی اقدامات صوری بانک‌ها در شرعی سازی اعطای تسهیلات و سپرده‌گذاری/ سید عباس موسویان، حسین کفشگر

بررسی فقهی و حقوقی حقوق نسل‌های‌آینده/ مهدی فیروزی

جایگاه حق بر توسعه  در تحقق حقوق بشر؛ دسترسی به عدالت؛ بررسی از  منظر نظام بین‌الملل حقوق بشر و آموزه‌های اسلامی/مهدی فیروزی

سلسله هم‌اندیشی‌های بررسی فقهی حقوقی خلق پول/ به کوشش حسین کفشگر

تلخیص کتاب محتوای کتاب حجاب، مسئولیت ها و اختیارات دولت اسلامی/ اسماعیل آقابابائی

نیز نشست هایی در موضوعات مختلف مرتبط با قانون گذاری و حکمرانی برگزار شده است که فرصت طرح آن نیست.

در ادامه از همکاران می خواهم آثاری را که خود پدیدآورده اند را معرفی کنند.

در ادامه حجت الاسلام و المسلمین سیف الله صرامی  اشاره کرد:  علاوه بر تحقیق هایی که معرفی شد، دو تحقیق دیگر هم توسط محققان دیگر انجام شده و مرتبط با حکمرانی است و عبارت اند از:

  1. مبانی سیاست جنایی حکومت اسلامی(چاپ دوم)/ جلال‌الدین قیاسی/۱۳۸۶(چاپ اول۱۳۸۵)

این نوشته از تحقیقات مرتبط با حکمرانی است که به طور مشخص به وظایف حاکمیت می پردازد و با نظارت متخصصان این تحقیق به انجام رسیده است.

این تحقیق سال ها  پیش در پژوهشکده انجام شد که اصل تحقیق به صورت محدود منتشر خواهد شد و نشست های مرتبط با آن را در آینده منتشر خواهیم کرد. از این جهت که وظایف حاکمیت در این خصوص با توجه به مطالبات مومنین را مشخص می کند می تواند از تحقیق های مرتبط با حکمرانی خواهد بود.

نیز سه نوشته به شرح زیر توسط اینجانب به انجام رسیده است:

  1. حسبه یک نهاد حکومتی/‏سیف‏اللّه صرامی/۱۳۷۷

در بین اهل سنت ولایت بر حسبه در  ساختار حکومتی دیده شده است و خاستگاه علمی آن را در مسئله  امر به معروف و نهی از منکر در بازار  می توان یافت. در گذشته حتی صدر اسلامی، آمران به معروف و ناهیان از منکر مامور کنترل رعایت احکام شرع در بازار بوده اند تا معاملات به صورت صحیح انجام گیرد. این موضوع در این کتاب با فقه شیعه و قوانین جمهوری اسلامی ایران تطبیق داده شده است. در قانون اساسی مصداق هایی آمده است و در قوانین عادی مثل قوانین شهرداری ها و دیوان عدالت اداری مصادیقی را می توان یافت که به نوعی حسبه را پوشش می دهد و کار مهم آن نظارت و هدایت امر به معروف و نهی از منکر عمومی و مرتبط با حاکمان و گارگزاران است.

ا ین نوشته  به صورت گفت و گو به انجام رسیده و مقدمه علمی نسبتا طولانی دارد که راجع به حقوق مردم و به  حق مدار یا تکلیف مدار یا حکم مدار بودن می پردازد.

این تحقیق تقریبا پایان یافته است و به  تاریخچه و موضوع شناسی و قواعد و مسائل آن می پردازد  که بخش اول آن به انجام رسیده است  و در آن  مباحث را  با نگاه حکومتی مطرح کرده ایم و به تکالیف و وظایف  متقابل آستان های بزرگ مثل آستان مقدس امام رضا علیه السلام با حاکمیت می پردازیم.

حجت الاسلام و المسلمین مهدی فیروزی افزود: چند تحقیق مرتبط با حقوق بشر دارم که عبارت اند از:

  1. بررسی فقهی و حقوقی حقوق نسل‌های‌آینده/ مهدی فیروزی/ در دست انجام

با توجه به استفاده بی رویه از منابع این سوال مطرح است که نسل های آینده حق دارند یا خیر و اگر حقی دارند وظایف حاکمیت در این خصوص چیست؟ نیز به نقش مردم در این تحقیق توجه شده است. در این جا بحث عدالت بین نسلی مطرح می شود که بر اساس آن نسل حاضر باید به گونه ای از منابع طبیعی استفاده  کند که حقوق نسل های آینده از بین نرود و تکالیف مردم اهمیت پیدا می کند. در اصل ۵۰ قانون اساسی به حقوق نسل های آینده توجه شده است.

در این نوشته به دنبال آن هستیم که چگونه می توان امکانات را بدون تبعیض در اختیار همه افراد قرار داد و مسئولیت دولت و نظام حکمرانی در تامین حق تامین اجتماعی موضوع بحث است.

این نوشته به جایگاه حق بر توسعه و  عدم تبعیض و عدالت و چگونگی محقق کردن عدالت در جامعه می پردازد. عدالت یعنی حق هر کس به وی پرداخت شود ولی چگونگی تامین آن مسئله است که در این نوشته دنبال کرده ایم.

  1. بررسی حکم فقهی فریب و مصادیق مشابه آن / محمد مهدی محب الرحمان/ در دست انجام

این تحقیق از دو منظر حکمرانی و شهروندی به مسئله فریب توجه کرده است. جایگاه فریب در تدوین راهبردها بررسی شده است که یک نمونه آن مسائل جنگ و نمونه دیگر آن ارتباط های خارجی است. در مسئله  حکمرانان اسلامی که حوزه عمومی است این سوال مطرح است که آیا فریب از ناحیه حکمران با فریب از ناحیه شهروندان چه تفاوت هایی دارد؟

در پایان آقابابایی گفت: با تشکر از همکاران گرامی که در تکمیل گزارش کتاب های گروه مسائل فقهی با من همراهی کردند، برخی از آثار علمی اینجانب در ارتباط با حکمرانی و قانون گذاری نیز به شرح زیر است:

  1. پیوند اعضاء از بیماران فوت شده و مرگ مغزی (بررسی فقهی-حقوقی) اسماعیل آقابابایی/۱۳۸۶(چاپ اول۱۳۸۵)

این تحقیق با محور قراردادن ماده واحده پیوند اعضا و اشکال های فقهی و حقوقی که بر آن وارد است مباحث را پی گرفته و در پایان پیشنهادهایی برای تدوین قانون جامع مطرح می کند.

در این که اقدام به قتل فردی که خود خواهان پایان دادن به حیات خود است، از نظر شرعی حرام تلقی می شود تردیدی نیست نیز قانونی سازی آن در برخی کشورها نمی تواند مجوز یا الگویی برای انجام آن در کشورهای اسلامی باشد. با  این حال مواردی داریم که نتیجه آن فوت بیمار خواهان مرگ است و قوانین موجود بازدارندگی کافی در این زمینه ندارند این خلاها و مشکلات از نظر فقهی  و حقوقی در  این نوشته به بحث گذاشته شده است.