به گزارش پژوهشکده مهدویت و آیندهپژوهی وابسته به پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، کرسی ترویجی با عنوان «اهل سنت و رجعت؛ چالشها و پاسخها» به میزبانی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در تالار امام رضا ع مؤسسه معصومه در تاریخ ۷/۱۰/۱۴۰۴ برگزار شد. این نشست علمی، که با ارائه حجتالاسلام والمسلمین دکتر خدامراد سلیمیان همراه بود، به بررسی یکی از مسائل کلیدی کلامی در اعتقادات شیعه امامیه پرداخت. آموزه رجعت، که به معنای بازگشت گروهی از مؤمنان خالص و کافران ستمگر به جهان مادی پیش از وقوع قیامت کبری است، از اعتقادات اختصاصی شیعه دوازدهامامی به شمار میرود و بر پایه استناد به آیات قرآن کریم (مانند آیه ۸۳ سوره نمل: «وَیَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ کُلِّ أُمَّهٍ فَوْجًا») و روایات معتبر از اهل بیت (علیهمالسلام) استوار است. این مفهوم، که ریشه در فلسفه الهیاتی شیعه دارد، نه تنها جنبهای اعتقادی بلکه ابعادی تمدنی و اجتماعی را نیز در بر میگیرد، به گونهای که بازگشت افراد برگزیده را برای تحقق عدالت و انتقام از ظالمان در عصر ظهور حضرت مهدی (عجلاللهتعالیفرجهالشریف) توجیه میکند.
در این کرسی ترویجی، که بخشی از تلاشهای پژوهشگاه برای گفتمانسازی میانمذهبی و تقویت وحدت اسلامی به شمار میرود، حجتالاسلام والمسلمین سلیمیان ابتدا به پیشینه پژوهشهای انجامشده پیرامون آموزه رجعت پرداخت. وی با استناد به منابع تاریخی و کلامی، از جمله کتابهای علمای شیعه مانند «الکافی» شیخ کلینی و آثار معاصر، به تبیین سیر تحول این اعتقاد در اندیشه شیعی اشاره کرد. سپس، محورهای اصلی بحث خود را به صورت نظاممند و با رویکرد تحلیلی-انتقادی بیان نمود:
- بررسی باور اهل سنت به رجعت از منظر اندیشمندان شیعه: در این بخش، نگرش علمای شیعه نسبت به مواجهه اهل سنت با آموزه رجعت مورد تحلیل قرار گرفت. سلیمیان تأکید کرد که گرچه رجعت در منابع شیعی به عنوان یک اصل کلامی ضروری تلقی میشود، اما در میان اهل سنت، به دلیل پیوند آن با مسئله ولایت اهل بیت (علیهمالسلام)، با انکار شدید روبرو شده است. این انکار اغلب ریشه در تفسیرهای متفاوت از روایات نبوی و آیات قرآن دارد، جایی که اهل سنت رجعت را به عنوان یک پدیده غیراسلامی یا متأثر از باورهای خارجی تفسیر میکنند.
- طرح و تحلیل چالشهای اصلی: ارائهدهنده به مهمترین چالشهای پیش روی آموزه رجعت در نزد اهل سنت پرداخت و آنها را با استناد به منابع معتبر اهل سنت مانند «البدایه والنهایه» ابنکثیر و «المستدرک علی الصحیحین» حاکم نیشابوری، مورد نقد و بررسی قرار داد. این چالشها عبارتند از:
o یکسانانگاری با باور غالیان: تشریح این چالش که چگونه آموزه رجعت امامیه از سوی برخی علمای اهل سنت، معادل با عقاید افراطی غلات (مانند باور به الوهیت امامان) دانسته میشود. سلیمیان با تحلیل تاریخی نشان داد که این اتهام اغلب برای تضعیف مبانی شیعی به کار رفته، در حالی که رجعت در روایات معتبر شیعی، بر پایه اصول عقلی و نقلی استوار است.
o شبهه در اصالت اسلامی: نقد این دیدگاه رایج در میان برخی اهل سنت که رجعت را آموزهای غیراسلامی و متأثر از عقاید عبدالله بن سبا (به عنوان یک شخصیت افسانهای یهودیتبار)، میدانند. سلیمیان با بررسی تطبیقی، این شبهه را رد کرد و تأکید نمود که رجعت ریشه در متون اسلامی دارد و انکار آن اغلب به دلایل سیاسی-مذهبی، مانند مخالفت با خلافت اولیه، بازمیگردد. وی همچنین به عوامل انکار مانند تأثیرپذیری از منابع غیراسلامی در روایات اهل سنت اشاره کرد و پیشنهاد داد که این چالشها از طریق گفتگوی علمی میان فریقین قابل حل است. - راهکار پیشنهادی: حجتالاسلام والمسلمین سلیمیان، تبیین دقیق و صحیح مفهوم رجعت در اندیشه شیعی را به عنوان راهکاری اساسی برای رفع این چالشها و ارائه تصویری درست به اهل سنت معرفی کرد. وی بر لزوم استفاده از روشهای تطبیقی و استناد به منابع مشترک، مانند احادیث نبوی در کتب صحاح سته، تأکید نمود تا این آموزه به عنوان بخشی از میراث مشترک اسلامی معرفی شود.
در ادامه نشست، ناقد محترم، حجتالاسلام والمسلمین دکتر سید مهدی علیزاده موسوی به بیان دیدگاههای خود پرداخت. ایشان ضمن اشاره به نقاط قوت پژوهش، از جمله عمق تحلیل تاریخی و استناد به منابع معتبر، نقدهای خویش را در قالب سه ساحت روششناختی و محتوایی مطرح کرد:
• ساحت اول (مبانی مفهومی و اثباتی) :طرح پرسشهای بنیادین درباره امکان عقلی و وقوعی رجعت، تفکیک میان ابعاد کلامی (مانند ارتباط با توحید و عدل الهی)، عقلی (استدلالهای فلسفی مانند امکان بازگشت روح به جسم) و حدیثی (بررسی اسناد روایات) آن، دقت در استناد به منابع اهل سنت (مانند جلوگیری از تعمیم دیدگاههای فردی به کل مذهب)، و بررسی جایگاه رجعت به عنوان رکن یا ضرورت دین در اندیشه امامیه. علیزاده موسوی پیشنهاد داد که پژوهش با تمرکز بیشتر بر استدلالهای عقلی، مانند امکانپذیری رجعت بر پایه فلسفه اسلامی (مانند دیدگاه ملاصدرا در اسفار اربعه)، تقویت شود.
• ساحت دوم (روششناسی): اشاره به این نکته که در پژوهش حاضر، به روششناسی مورد استفاده اهل سنت در نقد یا پذیرش رجعت (مانند رویکردهای سلفی یا اشعری) پرداخته نشده است. وی تأکید کرد که برای گفتگوی مؤثر، باید روشهای (تفسیری) هر دو مذهب مقایسه شود تا چالشها به صورت ساختاری حل گردد.
• ساحت سوم (پیشنهاد برای گفتمانسازی): پیشنهاد تغییر در نقطه آغاز گفتوگو و استفاده از تعابیر مشترک و کاهنده اختلاف، مانند اصطلاح «احیاء بعض الاموات قبل القیامه» (زندهشدن برخی مردگان پیش از قیامت)، برای ایجاد فضایی مناسبتر در مباحث بینمذهبی. این رویکرد میتواند به کاهش تنشهای فرقهای کمک کند و بر پایه اصول تقریب مذاهب، مانند آنچه در آثار علامه شرفالدین یا آیتالله بروجردی دیده میشود، استوار است.
حجتالاسلام والمسلمین دکتر حسین الهینژاد، به عنوان ناقد دوم، ضمن قدردانی از برگزاری این کرسی و تأکید بر اهمیت آن در فضای علمی حوزه، نظرات خود را در چند محور بیان کرد:
• تبیین ضرورت و نوآوری: بحث درباره لزوم و ضرورت طرح این موضوع در شرایط کنونی جهان اسلام، جایی که چالشهای فرقهای میتواند به وحدت آسیب بزند، و تبیین جنبههای نوآورانه پژوهش، مانند استفاده از رویکرد تطبیقی میان منابع شیعه و سنی برای بازخوانی رجعت.
• توسعه افق پژوهش: پیشنهاد بررسی موضوع رجعت از منظرهای جدید مانند رویکرد تمدنی (تأثیر رجعت بر ساختار اجتماعی عصر ظهور) و اجتماعی (نقش آن در عدالتمحوری جامعه مهدوی)، فراتر از مباحث صرفاً کلامی و تاریخی. الهینژاد بر لزوم ادغام علوم میانرشتهای، مانند آیندهپژوهی و جامعهشناسی دینی، تأکید کرد تا رجعت به عنوان یک الگوی تمدنی معرفی شود.
• تأکید بر محور وحدت: در خاتمه، ایشان بر این اصل کلیدی تأکید کردند که تمام موضوعات و پژوهشهای مرتبط باید در راستای تقویت وحدت جهان اسلام سامان یابد. وی با استناد به روایات مشترک، مانند حدیث «المؤمنون اخوه»، پیشنهاد داد که پژوهشها بر نقاط اشتراک تمرکز کنند تا از اختلافات کاسته شود.
جمعبندی: این کرسی ترویجی، که بخشی از سلسله نشستهای علمی پژوهشگاه برای تعمیق گفتگوی میانمذهبی است، به بررسی عمیق چالشهای فراروی پذیرش آموزه رجعت در میان اهل سنت، ارائه نقدهای روششناختی و محتوایی، و پیشنهاد راهکارهایی برای گفتمانسازی دقیقتر و وحدتمحور در این عرصه پرداخت. نتایج این نشست میتواند مبنایی برای پژوهشهای آتی در حوزه مهدویت و کلام تطبیقی باشد، جایی که رجعت نه تنها به عنوان یک اعتقاد فرقهای، بلکه به عنوان عنصری از میراث مشترک اسلامی مورد توجه قرار گیرد.
