کرسی ترویجی «آینده حکمرانی نهادهای تبلیغ دینی در ایران: تحلیل روندها و راهبردهای اثربخشی» با ارائه دکتر جلال ریزانه، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، و با حضور جمعی از اساتید و صاحبنظران حوزه تبلیغ دینی برگزار شد.
دکتر ریزانه در این نشست با تأکید بر جایگاه راهبردی تبلیغ دینی در جمهوری اسلامی ایران، تصریح کرد: تبلیغ دینی همواره یکی از ارکان اصلی بازتولید هویت دینی، تقویت انسجام اجتماعی و تثبیت مشروعیت فرهنگی نظام سیاسی بوده است. به گفته وی، پس از پیروزی انقلاب اسلامی، شبکهای گسترده از نهادهای رسمی و نیمهرسمی تبلیغ دینی شکل گرفت که مأموریت آنها تعمیق و گسترش دینداری در سطوح مختلف جامعه بوده است.
وی با اشاره به تحولات عمیق اجتماعی، فرهنگی و فناورانه دهههای اخیر افزود: این تحولات، کارآمدی الگوهای سنتی حکمرانی تبلیغ دینی را با چالشهای جدی مواجه کرده است. گسترش شبکههای اجتماعی، پلتفرمیشدن تولید معنا و ظهور کنشگران مستقل دینی، موجب تضعیف انحصار نهادی در تولید و توزیع پیام دینی شده است. از سوی دیگر، تحولات نسلی، افزایش فردیت، رشد نگرشهای انتقادی و تغییر انتظارات مخاطبان، باعث کاهش اثرگذاری پیامهای رسمی، یکسویه و دستوری شده و در برخی موارد به شکلگیری شکاف میان «دینداری اجتماعی» و «نهادهای تبلیغ دینی» انجامیده است.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی با برشمردن چالشهای حکمرانی تبلیغ دینی در کشور گفت: تعدد و همپوشانی نهادی، فقدان راهبرد ملی منسجم، غلبه رویکرد کمّی بر سنجش اثربخشی، سیاستزدگی پیام دینی و ضعف دادهمحوری در تصمیمگیری از جمله مسائل جدی این حوزه است. وی هشدار داد که تداوم الگوی موجود، نهتنها به افزایش اثربخشی تبلیغ دینی منجر نمیشود، بلکه در برخی عرصهها موجب فرسایش سرمایه اجتماعی نهادهای دینی شده است.
شش کلانروند اثرگذار بر آینده تبلیغ دینی
دکتر ریزانه در ادامه، به شش کلانروند مؤثر بر آینده حکمرانی تبلیغ دینی اشاره کرد:
- تحول فناوری و رسانههای نوین و دیجیتالیشدن تبلیغ دینی
- تغییر سبک دینداری، فردیتیافتگی و شکاف نسلی
- بازتعریف معنویت و هویت دینی
- جهانیشدن و مواجهه با فرهنگهای متکثر
- عدالت رسانهای و تکثر منابع اشاره کرد:
- تحول فناوری و رسانههای نوین و دیجیتالیشدن تبلیغ دینی
- تغییر سبک دینداری، فردیتیافتگی و شکاف نسلی
- بازتعریف معنویت و هویت دینی
- جهانیشدن و مواجهه با فرهنگهای متکثر
- عدالت رسانهای و تکثر منابع اطلاعاتی
- افزایش مشارکت اجتماعی و تولید جمعی محتوا
وی تأکید کرد: با وجود چالشها، تبلیغ دینی همچنان ظرفیت بالایی برای بازسازی معنا، تقویت اخلاق اجتماعی و پاسخگویی به مسائل زیستجهان معاصر ایرانی دارد، مشروط بر آنکه الگوی حکمرانی آن متناسب با روندهای آینده بازطراحی شود. به باور وی، گذار از تبلیغ سازمانمحور به حکمرانی اقناعی، مشارکتی و آیندهنگر، شرط اصلی ارتقای اثربخشی نهادهای تبلیغ دینی در افق میانمدت و بلندمدت است.
رسانههای چندسویه و ضرورت زبان هنری
در ادامه این نشست، حجتالاسلام والمسلمین حسین رفیعی، معاون تبلیغ و امور فرهنگی حوزههای علمیه سراسر کشور و عضو مجلس خبرگان رهبری، با اشاره به تغییرات بنیادین در فضای ارتباطی گفت: رسانهها امروز ماهیتی چندسویه یافتهاند و عاملیت ارتباط از نهادها به افراد و کنشگران اجتماعی منتقل شده است. وی افزود: در گذشته مرجعیت دینی عمدتاً فردی بود، اما پس از انقلاب اسلامی، مرجعیت نهادی و اجتماعی شکل گرفت که اکنون خود با چالشهای جدیدی مواجه است.
رفیعی با تأکید بر افزایش گرایش به معنویتهای نوظهور، آیندهپژوهی در آموزههای دین اسلام و توجه به حکمرانی مبتنی بر انقلاب اسلامی را ضروری دانست و تصریح کرد: استفاده از هنر و زبان هنری، یکی از مؤثرترین ابزارها برای انتقال پیام دینی در شرایط جدید است.
خلأ تصویرپردازی از آینده دینی جامعه
همچنین حجتالاسلام والمسلمین دکتر رحیم کارگر، عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، با تمرکز بر مباحث آیندهپژوهی اظهار کرد: آیندهپژوهی صرفاً یک بحث تکنیکال نیست؛ هرچند بیش از ۸۰ روش در این حوزه مطرح شده است، اما مشکل اصلی در فرایندها و نحوه بهرهگیری از نتایج آیندهنگاری است.
وی با اشاره به دو وجه آیندهپژوهی، یعنی وجه روشی و وجه معنایی، افزود: باید از دل روندها، پیشرانها، پیامدها و مسائل اولویتدار را شناسایی کنیم؛ چراکه همه پیامدها لزوماً مسأله نیستند. به گفته وی، یکی از خلأهای جدی در حوزه تبلیغ دینی، نبود تصویرپردازی روشن از وضعیت دینی و اخلاقی جامعه در آینده است.
دکتر کارگر تأکید کرد: ترسیم تصویر وضعیت مطلوب و مرجح در افقهای ۵ و ۱۰ ساله، طراحی راهبردها و راهکارهای کلان و همچنین شناسایی موانع، رقبا و تهدیدها، از ضروریات حکمرانی آیندهنگر در حوزه تبلیغ دینی است؛ چراکه بدون شناخت رقبا و میزان فعالیت آنها، نمیتوان برنامهای اثربخش تدوین کرد.
