پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، وابسته به پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، مدرسه تخصصی «نوآوری‌های تفسیری قائد شهید (قدس الله نفسه الزکیه)» را برگزار می‌کند. در ادامه از این مدرسه، موضوع «روش و گرایش تفسیر امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای (قدس الله نفسه الزکیه)» با ارائه حجت‌الاسلام والمسلمین علی‌اکبر مؤمنی و دبیری علمی دکتر سیدسجاد آل‌سیدغفور مورد بررسی قرار گرفت.
حجت الاسلام و المسلمین مومنی گفت: مبانی و اصول نوآوری در روش تفسیر قائد شهید عبارت است از:
۱.روش اجتهادی؛ عبور از تفسیر سنتی به تفسیر پویا
یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مکتب تفسیری قائد شهید، بهره‌گیری از «روش اجتهادی» است. این روش که به عنوان کامل‌ترین و جامع‌ترین شیوه تفسیر قرآن کریم شناخته می‌شود، در اندیشه ایشان معنایی فراتر از کاربرد صرفِ نقل یا عقل دارد. به گفته این پژوهشگر، روش اجتهادی در تفسیر به این معناست که مفسر صرفاً به نقل اقوال گذشتگان اکتفا نمی‌کند، بلکه با بهره‌گیری از عقل سلیم، قواعد ادبیات عرب، علوم بلاغت، اسباب نزول و تناسب آیات، به کشف مراد اصلی خداوند می‌پردازد. قائد شهید بر این باور بودند که قرآن را نباید در قالب یک کتاب تاریخی صرف دید، بلکه این کتاب برای «هدایت» در تمام اعصار نازل شده است.
این روش اجتهادی از چند جهت با سایر رویکردها تفاوت اساسی دارد. از نظر منبع اصلی، در حالی که روش نقلی صرف بر نقل و روایت تکیه دارد و روش عقلی صرف بر استدلال عقلی، روش اجتهادی قائد شهید تلفیقی هوشمندانه از نقل، عقل و خود قرآن است. در کاربرد روایات نیز، برخلاف روش نقلی که روایت را محور اصلی می‌داند و روش عقلی که آن را حاشیه‌ای تلقی می‌کند، ایشان روایات را با سنجش دقیق سندی و دلالی به کار می‌گیرند. همچنین توجه به تاریخ در این روش، برخلاف دو رویکرد دیگر که یا تک‌بعدی است یا کم‌توجه، عمیق و راهبردی است. در نهایت، رویکرد ایشان به جامعه، برخلاف رویکرد انتزاعی روش نقلی و رویکرد نظری روش عقلی، رویکردی عملی و اصلاحی است که نتیجه‌ای جز تفسیر پویا و انقلابی در پی ندارد.
۲.تفسیر قرآن به قرآن (استنطاق آیات)
قائد شهید در جلسات تفسیر خود، به‌ویژه در سوره برائت، به‌طور مداوم از روش «تفسیر قرآن به قرآن» استفاده کرده‌اند. به این معنا که برای فهم یک آیه، به سراغ آیات دیگر می‌رفتند تا معنای حقیقی واژگان و مفاهیم را از خود قرآن استخراج کنند.
مثال عینی در سوره برائت (مفهوم توکل):
برای نمونه، ایشان در ذیل آیه ۵۱ سوره برائت که درباره توکل است، به جای اکتفا به معنای لغوی، آیات متعددی را کنار هم چیده و نشان می‌دهند که توکل به معنای واگذاریِ منفعلانه نیست، بلکه ترکیبی از عزم راسخ، تلاش مستمر، صبر، ایمان و تسلیم در برابر خداوند است. ایشان با کنار هم قرار دادن شش آیه از سوره‌های مختلف، به این برداشت جامع دست یافته‌اند: از سوره عنکبوت آیه ۵۹، صبر و استقامت را به عنوان مؤلفه توکل استخراج می‌کنند. از سوره یونس آیه ۸۴، ایمان و تسلیم را مقدمه توکل معرفی می‌کنند. از سوره نساء آیه ۸۱ و سوره هود آیات ۵۳ تا ۵۶، مقابله با توطئه دشمن را در معنای توکل لحاظ می‌کنند. از سوره ابراهیم آیه ۱۲، یقین به هدایت الهی را نشانه توکل می‌دانند و از سوره مجادله آیه ۱۰، مقابله با وسوسه‌های شیطان را نیز در کنار سایر مؤلفه‌ها قرار می‌دهند. این رویکرد به مخاطب می‌فهماند که قرآن یک هارمونی کامل و ساختاری به‌هم‌پیوسته است و برای تفسیر هر بخش، باید به کل آن نگاه کرد.
۳. بهره‌گیری از روایات معتبر با نگاه انتقادی
قائد شهید در تفسیر برائت، راه میانه را در مواجهه با روایات انتخاب کرده‌اند. ایشان از روایات متعددی در ذیل آیات استفاده کرده‌اند، اما هرگز به روایات ضعیف یا جعلی استناد نکرده‌اند. به عنوان مثال، در ذیل آیه ۶۰ سوره برائت که به شرح مصارف هشت‌گانه زکات می‌پردازد، ایشان با دقت نظر فقهی، روایات اهل بیت (ع) را بررسی کرده و تفسیر دقیقی از «مؤلفه قلوبهم» (تألیف قلوب) ارائه می‌دهند که نشان می‌دهد این سهم از زکات، ویژه مدیریت سیاسی و جذب دشمنان بالقوه است.
کارکردهای روایات در اندیشه تفسیری قائد شهید عبارتند از: تبیین فضایل قرآن، تشریح اسباب و فضای نزول، تبیین واژگان و لایه‌های معنایی، توضیح واژگان کلیدی، تبیین و تصحیح اصول اعتقادی، بهره‌گیری از تمثیل، روایات ناظر به جری و تطبیق، تبیین احکام شرعی و اختلاف قرائات و تبیین حکمت. این نشان می‌دهد که روش ایشان، نه اخباری‌گری محض و نه عقل‌گرایی افراطی، بلکه اجتهادی جامع است.
۴. سبک اجتماعی – سیاسی و رویکرد هدایتی – تربیتی
شاید مهم‌ترین وجه تمایز تفسیر قائد شهید، سبک اجتماعی – سیاسی آن باشد. ایشان قرآن را در ترازوی مسائل روز جامعه می‌سنجیدند. به گفته این پژوهشگر، نوآوری رهبر شهید در این بود که «اسلام را به مثابه یک مکتب اجتماعی» بازتعریف کرد.
مصادیق این رویکرد در سوره برائت:
مبارزه با استکبار: ایشان آیات مربوط به جهاد با مشرکان و اهل کتاب را به‌عنوان چارچوبی برای مقابله با سلطه‌گری قدرت‌های جهانی ترسیم می‌کردند.
مسئله وحدت اسلامی: در بخش‌هایی که به سرزنش منافقان پرداخته می‌شود، ایشان هشدار می‌دهند که تفرقه‌افکنی، بزرگترین آفت جوامع اسلامی است.
عدالت اقتصادی: در تشریح آیات زکات و جزیه، به‌دقت به مسائل طبقاتی و فاصله غنی و فقیر اشاره می‌کردند و آن را راهکار قرآنی برای حل بحران اقتصادی می‌دانستند.
از ویژگی‌های مهم این گرایش تفسیری می‌توان به پرداختن به آیاتی که مسائل اجتماعی را بیان می‌کند، عرضه مشکلات جامعه اسلامی به قرآن و جستجوی راه حل آنها، توجه به جهت‌گیری‌های عصری در مورد دشمن‌شناسی و جهاد با دشمنان اسلام و پرداختن به آموزه‌های تربیتی و هدایتی قرآن اشاره کرد.
۵. کاربست عملی (زنده کردن روح اسلامی)
قائد شهید بارها در خلال تفسیر می‌فرمودند: «این آیات برای خواندن و ثواب بردن نیست؛ برای عمل کردن است». ایشان معتقد بودند که تفسیر، باید به «تحول» بینجامد. در پایان دبیر علمی جلسه گفت: این جلسات به دلیل مضمون و محتوای روشنگرانه و کاربردی آن در زنده کردن روح اسلامی در مخاطبان، از سوی رژیم طاغوت به‌شدت مورد توجه و کنترل بوده است. بسیاری از جوانان پس از خروج از جلسات تفسیر ایشان، احساس مسئولیت سنگینی در قبال جامعه و اسلام می‌کردند. این همان چیزی است که امروز از آن به عنوان «تربیت قرآنی» یاد می‌شود و هسته‌های اولیه انقلاب را شکل داد.
گفتنی است پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، این مدرسه تخصصی را با هدف تبیین ابعاد مختلف این روش‌شناسی نوین برای علاقه‌مندان به علوم قرآنی برگزار می‌کند.
