ارائهدهنده: حجت الاسلام والمسلمین دکتر سیدحامد علیزاده موسوی
ناقد: حجت الاسلام والمسلمین استاد علی اسدی
دبیر علمی: حجت الاسلام دکتر سیدمحمد سلطانی
زمان: چهارشنبه ۲۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۰ تا ۱۲
مکان: قم، ابتدای خیابان معلم، پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، تالار شیخ طبرسی (ره)
کرسی ترویجی « سیمای منافقان در قرآن و تطبیق آن با وضعیت کنونی ایران» روز چهارشنبه ۲۹ بهمن ۱۴۰۴، ساعت ۱۰ تا ۱۲ در تالار شیخ طبرسی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن برگزار گردید.
بخش اول: طرح بحث توسط استاد علیزاده موسوی
استاد علیزاده موسوی پس از تبیین مفهوم نفاق در قرآن کریم، به بررسی ماهیت آن پرداختند و آن را یک پدیده اجتماعی معرفی کردند که در جامعه دینی صورت می گیرد. به همین دلیل است که آیات مرتبط با نفاق در مدینه نازل شده اند، زیرا در مکه چنین جامعه ای هنوز به وجود نیامده بود.
ایشان با اشاره به این که حدود ۳۰ آیه از قرآن کریم به این موضوع پرداخته اند متذکر شدند که مفسران معمولا در تفسیر آیات ۸-۲۰ سوره بقره دیدگاه های خود را در این زمینه بیان داشته اند البته برخی همچون علامه طباطبایی (ره) بحث خود را به خود سوره منافقون موکول داشته اند.
استاد علیزاده موسوی بر این باورند که الگوی مواجهه قرآن با منافقون می تواند الگوی امروز باشد، زیرا ضمن بیان ویژگی ها و ابعاد نفاق و منافقون از ذکر نام آنها خودداری می کند درحالیکه در کتبی مثل سیره ابن اسحاق فهرست مفصلی از منافقون ذکر شده است که در رأس آنان عبدالله بن ابی قرار دارد.
مدیر گروه مطالعات تطبیقی پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن با اشاره به روایات فراوانی که در این باره صادر شده است، بیان داشتند که خطر نفاق بیش از کفر است. ایشان سپس به ویژگی های منافقون در قرآن پرداختند که مهمترین آنها عبارتند از: فریب و دورویی، دروغگویی، دوستی با کفار بجای مؤمنان، بی هدف و مردّد بودن، تندزبانی، ریاکاری، عدم تمایل به خیر، و تشویق منکرات.
ایشان در بیان راه های مقابله با نفاق دو بعد فردی و اجتماعی را از هم متمایز دانستند. در بعد فردی هر انسانی باید مراقب باشد تا خودش گرفتار نفاق نشود، اما در بعد اجتماعی راهکارهایی چون ایجاد شبکههای ایمن، و نهادهای نظارتی مردمی و حکومتی را برشمردند.
بخش دوم: نقدها و پرسشها
حجت الاسلام والمسلمین علی اسدی در نقد مقاله ارائه شده، ضمن اشاره به اهمیت و حساسیت این موضوع و ضرورت کار علمی درباره آن، و نیز اشاره به جامعیت این مقاله در اشاره به ابعاد مختلف مسئله، مهمترین موارد نیاز به اصلاح را چنین برشمردند:
- ذکر روش، پیشینه و بیان نوآوری
- تعیین جامعه آماری یا معیارهای عینی برای تطبیق مفاهیم قرآن با وضعیت کنونی
- ارائه مفهوم شناسی دقیقتر از منافقون، و تاکید بر این که ویژگی محوری نفاق عدم ایمان به خدا و رسول و معاد است که در صورت نبودن این ویژگی سایر ویژگی ها نمی تواند مثبت نفاق باشد
- لزوم توجه به ابعادی تازه برای ایجاد نوآوری پژوهشی
- تقویت و تعمیق تحلیلها
- لزوم توجه به اختلاف بافت مدینه و دوره معاصر
پژوهشگران حاضر در جلسه نیز پرسشها و نکاتی مطرح کردند: - آیا با توجه به رویکرد حداقلی قرآن در ذکر اسامی (حتی اسامی ائمه (ع)) از عدم ذکر نام منافقان میتوان الگویی برای دوره معاصر استخراج کرد؟
- آیا صرف اطلاق منافق بر افراد خاصی در دوره معاصر بار فقهی یا حقوقی خاصی دارد و اصلاً ضرورت تشخیص نفاق در افراد چیست؟
- دیدگاه آقای مهران اسماعیلی در کتاب ساختار اجتماعی یثرب که نفاق را از سنخ تعارض منافع میدانند را چگونه ارزیابی میکنید؟
بخش سوم: پاسخهای ارائه دهنده
استاد علیزاده موسوی ضمن تشکر از نقدها و نظرات بیان شده، به پاره ای از آنان پاسخ دادند. ایشان با اشاره به ماهیت پنهانی و قلبی بودن پدیده ایمان و کفر، امکان تشخیص آن را از طریق عادی غیرممکن دانستند و تنها راه تشخیص نفاق را همان ویژگیهای پیشتر بیانشده دانستند.
وی در بیان فایده تشخیص نفاق به دو بعد فردی و اجتماعی پرداختند. ایشان در بعد فردی فایده شناخت نفاق و منافقان را تلاش فرد برای دوری از این ویژگیها دانستند و در بعد اجتماعی به ضرورت شناخت نفاق به عنوان یکی از شاخه های دشمن شناسی اشاره کردند.
در رابطه با دیدگاه دکتر اسماعیلی نیز ایشان به طور اجمالی وجود تعارض منافع در نفاق را پذیرفتند، و البته بررسی تطبیقی جامع میان این دو دیدگاه نیازمند فرصت بیشتری خواهد بود.
