مدرسه نوآوری‌های تفسیری قائد شهید مجموعه‌ای از کارگاه های تخصصی است که با هدف بازخوانی و تبیین روش شناسی نوین تفسیری امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای طراحی شده است. تاکنون در این مدرسه، کارگاه‌هایی با محوریت سوره‌های مختلف قرآن از جمله بقره، حمد، صف، منافقون، توبه، تغابن و ممتحنه برگزار شده است. کارگاه نوآوری تفسیری سوره مجادله به عنوان یکی از حلقه های این زنجیره علمی، روز شنبه ۱۸ مهرماه در پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن برگزار شد.
ارائه‌دهنده: حجت‌الاسلام والمسلمین محمد مهدی فیروزمهر، مدیر گروه تفسیر قرآن پژوهشکده و عضو هیئت علمی پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
دبیر علمی: دکتر سید سجاد آل سیدغفور، از محققان رسمی این مرکز.
برگزارکننده: پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن، وابسته به پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
ضرورت و خلأ پژوهشی
بر اساس بررسی های انجام‌شده، پژوهشی که روش تفسیری امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای و مفسران معاصر فریقین را در استنباط قواعد و احکام حکمرانی قرآنی از سوره مجادله بررسی و تحلیل تطبیقی کرده باشد، یافت نشده است. این خلأ پژوهشی، ضرورت برگزاری کارگاه‌های تخصصی در این حوزه را دوچندان می‌کند.
پیشینه پژوهشی سوره مجادله
سوره مجادله (سوره ۵۸ قرآن) در مدینه نازل شده و دارای ۲۲ آیه است. این سوره به موضوعاتی همچون احکام ظهار (طلاق جاهلی)، آداب معاشرت در مجالس، نهی از نجوا (گفتگوی درگوشی) و ویژگی‌های منافقان می‌پردازد. تفسیر سوره مجادله توسط رهبر شهید آیت‌الله خامنه‌ای در هفت جلسه در سال ۱۳۶۱ ایراد شده است.
مبانی روش‌شناختی تفسیری
رویکرد تفسیری آیت‌الله خامنه‌ای در سوره مجادله، مبتنی بر چند اصل روش‌شناختی کلیدی است:
۱.تفسیر قرآن به قرآن (استنطاق آیات)
یکی از بارزترین ویژگی‌های روش تفسیری ایشان، بهره‌گیری از آیات دیگر قرآن برای فهم آیات سوره مجادله است. برای نمونه، در تفسیر آیه ۱۴ این سوره که درباره منافقان است، ایشان صفت مذبذبین (نه از شما و نه از آن‌ها) را با ارجاع به آیه ۱۴۳ سوره نساء تحلیل می‌کنند.
۲.رویکرد حکمرانی‌محور
برخلاف تفاسیر سنتی که صرفاً به تبیین الفاظ و معانی ظاهری می‌پردازند، رویکرد ایشان انواعی از قضایا و احکام اجتماعی-سیاسی قرآن را با ادبیات حکمرانی تطبیق می‌دهد. احکام حکمرانی مستخرج از سوره مجادله شامل مواردی همچون:
حضور خدا و رهبری اسلامی در مسائل سرنوشت‌ساز جامعه،
ممنوعیت درهم‌آمیختن سنت جاهلی با سنت اسلامی،
سرکوب خودخواهی برای نظم اجتماعی،
ترجیح پیوندهای ایمانی بر علقه‌های خانوادگی.
۳.لغت‌شناسی دقیق و توجه به اسباب نزول
ایشان در مسیر کشف مراد الهی، بر لغت‌شناسی عمیق آیات، تحلیل شرایط محیطی فضای دعوت اسلامی و بستر اجتماعی زمان نزول تکیه دارند.
۴.تفسیر بر اساس نیازهای زمان و مکان
آیت‌الله خامنه‌ای در یکی از جلسات تفسیری خود در دوران ریاست‌جمهوری، درباره علت انتخاب سوره مجادله برای تفسیر می‌فرمایند:
علّت اینکه اینجا را انتخاب کردیم این است که سوره‌های جزء بیست‌وهفتم و بیست‌وهشتم و این حدود، غالباً سوره‌های مدنی است… و مربوط است به بعد از تشکیل حکومت اسلامی، یعنی مثل وضع کنونی ما.
فایده مهم این سبک تفسیری آن است که مفسر می‌تواند تازگی و طراوت قرآن را برای هر نسلی نشان دهد.
تحلیل محتوایی و یافته‌ها
کارگاه نشان داد که روش تفسیری امام شهید آیت‌الله خامنه‌ای در سوره مجادله، از یک سو بر اصول سنتی تفسیر (لغت‌شناسی، اسباب نزول، قرآن به قرآن) استوار است و از سوی دیگر با رویکردی حکمرانی‌محور، به استخراج احکام اجتماعی-سیاسی و قواعد اداره جامعه می‌پردازد. این ترکیب، الگویی نوین در تفسیر موضوعی قرآن ارائه می‌دهد که می‌تواند برای پژوهش‌های تطبیقی با دیگر مفسران فریقین به کار گرفته شود.
جمع‌بندی و پیشنهادها
کارگاه نوآوری تفسیری سوره مجادله امکان آشنایی پژوهشگران، طلاب و علاقه‌مندان به علوم قرآنی را با یکی از بدیع‌ترین رویکردهای تفسیری معاصر فراهم کرد. رویکردی که قرآن را نه صرفاً متنی برای خواندن و ثواب بردن، بلکه منبعی زنده و پویا برای هدایت جامعه، حکمرانی و حل مسائل روز معرفی می‌کند.
پیشنهادهای علمی:
انجام پژوهش‌های تطبیقی میان روش تفسیری آیت‌الله خامنه‌ای و مفسران معاصر فریقین در سوره مجادله.
تدوین متون آموزشی مستخرج از این کارگاه برای استفاده در دوره‌های تخصصی علوم قرآنی.
برگزاری کارگاه‌های مشابه برای سایر سوره‌های مدنی با محوریت احکام حکمرانی.
