تاریخ برگزاری: یکشنبه ۷ تیر ۱۴۰۵
مکان برگزاری: قم، پردیسان، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، تالار کوثر
ارائه‌دهنده: حجت الاسلام والمسلمین سیدحامد علیزاده موسوی
دبیر علمی: حجت الاسلام والمسلمین سیدمحمد سلطانی
- مقدمه و چهارچوب کلی جلسه
در آغاز این نشست که در ادامه مدرسه «نوآوری‌های تفسیری قائد شهید» برگزار شد، استاد علیزاده موسوی به جایگاه ممتاز سوره صف در میان سوره‌های مدنی اشاره کردند. ایشان این سوره را از «مُسبّحات» و سوره‌ای کلیدی در ترسیم هندسه حرکت جمعی و نظام‌سازی مجاهدانه دانستند که برخلاف بسیاری از سور مدنی ناظر به تفصیل احکام، بر «مانیفست تشکیلاتی جبهه حق» تمرکز یافته است. این تفسیر که ریشه در دیدگاه‌های آیت‌الله شهید خامنه‌ای دارد، جهاد را نه صرفاً یک حکم فقهی، بلکه یک منظومه فکری ـ عملی تمدن‌ساز معرفی می‌کند. - تحلیل ساختاری: جهاد به مثابه کانون شبکه مفهومی
استاد علیزاده با استناد به تحلیل ساختاری سوره، نشان دادند که تمام مفاهیم مطرح‌شده ـ از تسبیح کائنات تا دعوت به نصرت الهی ـ بر گرد مفهوم محوری «جهاد» سازمان یافته‌اند. جهاد در این سوره، نقطه اتصال ایمان، عمل، ولایت و تمدن است؛ شبکه‌ای که در آن هر جزء، معنا و کارکرد خود را در نسبت با این کانون می‌یابد. - مبانی الگوی جهاد در سوره صف از منظر رهبر شهید
بخش عمده کارگاه به تبیین مبانی سه‌گانه‌ای اختصاص یافت که زیربنای نظریه جهاد در این سوره را شکل می‌دهند:
الف) مبانی هستی‌شناختی - تسبیح تکوینی و هماهنگی با کاروان هستی: آیه افتتاحیه «سَبَّحَ لِلَّهِ مَا فِی السَّمَاوَاتِ وَمَا فِی الْأَرْضِ» نشان‌دهنده جهت‌گیری واحد هستی به سوی کمال است. امام خامنه‌ای جهاد را «هماهنگ شدن اراده انسان با این حرکت عمومی» و زدودن ناهماهنگی‌هایی می‌دانند که طاغوت‌ها در نظم عالم پدید آورده‌اند
- سنت تخلف‌ناپذیر نصرت الهی: وعده «نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِیبٌ» نه یک بشارت اتفاقی، که یک قاعده تکوینی است. باور به این سنت، به مجاهد جرأت اقدام می‌بخشد و محاسبات مادی را در پرتو اراده الهی بازتعریف می‌کند.
- ربوبیت و مالکیت حقیقی: دعوت به ایمان در آیه «تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ» در بستر فرمان جهاد، به معنای پذیرش مالکیت مطلق خدا بر جان و مال است. جهاد از این منظر، «بازگرداندن امانت به صاحب اصلی» و عین عقلانیت شمرده می‌شود
ب) مبانی انسان‌شناختی
- انسان به مثابه کنش‌گر صادق: توبیخ سنگین «لِمَ تَقُولُونَ مَا لَا تَفْعَلُونَ» بیانگر آن است که هویت انسان در عمل منسجم تجلی می‌یابد، نه در گفتار تهی. «صدق»، مرز میان مجاهد و منافق ترسیم می‌کند و زیربنای اخلاقی حرکت جهادی است
- انسان در تراز «بنیان مرصوص»: در آیه ۴، مؤمنان نه به صورت افراد پراکنده، بلکه چونان یک ساختمان مستحکم و ملحیم‌شده تصویر می‌شوند. کمال انسان در «پیوند و ذوب شدن در اراده جمعی» تعریف می‌شود و کرامت انسان، در انضباط مجاهدانه و قرارگیری در صف واحد تحقق می‌یابد.
- اراده و انتخاب در بستر «تجارت»: تعبیر «هَلْ أَدُلُّکُمْ عَلَى تِجَارَهٍ» انسان را موجودی مختار معرفی می‌کند که می‌تواند میان سود فانی و باقی دست به انتخاب بزند؛ جهاد، اوج تجلی عقلانیت و اراده در این تجارت بی‌نظیر است.
ج) مبانی معرفت‌شناختی
- معرفت بصیرت‌افزا در برابر معرفت ابزاری: علمِ بدون عمل مبغوض است. معرفت مجاهد، معرفتی شهودی و میدانی است که از یقین به «حقانیت پیام الهی» و شناخت وعده‌های خدا و جبهه دشمن سرچشمه می‌گیرد
- وحی به مثابه نقشه راه: «دین حق» در آیه ۹، «هدی» نامیده شده است. عقل در پرتو هدایت وحیانی، نقشه عملیاتی خود را می‌یابد و جهاد را از کورکورانه بودن خارج می‌سازد.
- تقابل نور و ظلمت: دوگانه «نور الله» و «افواه» (دهان‌های) کافران، بُعد معرفتی مبارزه را آشکار می‌کند. دشمن با جنگ نرم و تبلیغات به دنبال خاموش کردن نور خداست؛ ازاین‌رو «جهاد تبیین» پیش‌نیاز جهاد نظامی محسوب می‌شود
- مؤلفه‌های الگوی جهاد: از نظم تا ولایت‌پذیری
استاد علیزاده در ادامه، پنج مؤلفه اصلی الگوی جهاد را که از متن سوره استخراج شده است، تشریح کردند:
أ) انضباط تشکیلاتی و «بنیان مرصوص»: آیه ۴، جهاد محبوب خدا را جهادی جمعی، منظم و نفوذناپذیر معرفی می‌کند. «مرصوص» به معنای سربی است که درزهای بنا را می‌پوشاند (طبرسی، ۱۳۷۲، ج ۹، ص ۴۱۸). رهبر شهید این آیه را سندی بر ضرورت «نظم آهنین» و نفی فعالیت‌های پراکنده می‌دانند که بدون آن، پیروزی تمدنی دست‌نیافتنی است.
ب) صدق مخبری و مقامی: تطابق قول و فعل، شرط ورود به جهاد حقیقی و مایه دوری از «مقت» الهی است. مجاهد ابتدا باید در درون خود «انقلاب صدق» ایجاد کرده باشد.
ج) جامعیت جهاد (پیوند مال و جان): آیه ۱۱ با تقدیم «اموال» بر «انفس»، جهاد مالی را مقدمه و پشتوانه جهاد جانی می‌داند. مجاهدِ تراز سوره صف، تمام دارایی خود را در این «تجارت» وارد می‌کند و جهاد را از یک شغل به سرمایه‌گذاری ابدی تبدیل می‌سازد (خامنه‌ای، ۱۴۰۲، ص ۷۳).
د) بصیرت تاریخی و جهاد تبیین: اشاره به مبارزات موسی و عیسی (ع) و دشمنی یهود و نصارا، نشان‌دهنده ضرورت شناخت ریشه‌های تاریخی دشمنی و خنثی‌سازی جنگ نرم است. مجاهد نباید بگذارد «افواه» دشمن جای حق و باطل را عوض کند.
ه) نصرت‌خواهی و ولایت‌پذیری: فرجام سوره با «کُونُوا أَنْصَارَ اللَّهِ» و الگوبرداری از حواریون، جهاد را در چهارچوب ولایت‌مداری و آماده‌باش دائمی برای لبیک به ندای رهبری الهی تعریف می‌کند (خامنه‌ای، ۱۴۰۲، ص ۸۲-۹۲).
- غایات جهاد: از رستگاری فردی تا غلبه تمدنی
در اندیشه تفسیری ارائه‌شده، جهاد حرکتی بی‌سرانجام نیست، بلکه سه لایه هدف را دنبال می‌کند:
أ) غایات فردی و استکمالی: آمرزش گناهان و ورود به بهشت، که ریشه در تطهیر مجاهد از تعلقات دنیوی دارد و به او «بهجت و آرامش» می‌بخشد.
ب) غایت راهبردی و فتح قریب: وعده «نَصْرٌ مِنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِیبٌ» یک سنت جاری برای تمامی ادوار است. تحقق مؤلفه‌های جهاد، دستیابی به پیروزی عینی را نزدیک می‌کند و امید واقع‌بینانه می‌آفریند.
ج) غایت غایی تمدنی: آیه ۹ با تعبیر «لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ»، افق نهایی جهاد را غلبه گفتمان توحید بر تمام نظام‌های باطل و تأسیس تمدن نوین اسلامی ترسیم می‌کند. این غایت، به مبارزه معنایی جهانی و تاریخی می‌بخشد
- نقد رهیافت بافت‌گرایانه مستشرقان
بخش دیگری از ارائه به واکاوی و نقد دیدگاه مستشرقانی اختصاص یافت که جهاد در سوره صف را صرفاً محصول شرایط سیاسی مدینه می‌پندارند. مستشرقانی چون نولدکه و وات (Nöldeke, ۲۰۰۱, p. ۱۹۲) و لاندائو تسرون (Landau-Tasseron, ۲۰۰۲, vol. ۳, p. ۳۷) با نگاه بافت‌گرایانه، جهاد را از یک تکلیف الهی به یک سیاست توسعه‌طلبانه تقلیل می‌دهند. استاد علیزاده در نقد این رهیافت، چهار محور را بر اساس اندیشه تفسیری رهبر شهید برجسته کردند:
أ) نقد تقلیل وحی به پاسخ موقعیتی: حوادث تاریخی، تنها «ظرف» و «بهانه» نزول سنت‌های لایتغیر الهی هستند. مفاهیم سوره صف ریشه در هستی‌شناسی توحیدی دارد، نه جامعه‌شناسی مدینه. «بنیان مرصوص» یک ضرورت همیشگی تمدنی است، نه یک تاکتیک مقطعی.
ب) ابطال ادعای انقطاع میان مکه و مدینه: جهاد مدنی، تجلی عملی همان ایمان مکی است. آیه «تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ…» نشان می‌دهد که قتال، ثمره و میوه توحید است، نه چرخش از یک جنبش اخلاقی به یک قدرت نظامی.
ج) غلبه ارزش‌گرایی بر قدرت‌گرایی: توبیخ شدید مدعیان بی‌عمل نشان می‌دهد که قرآن حتی در اوج نیاز به نیروی نظامی، کیفیت اخلاقی و صدق را فدای کمیت نمی‌کند. پیروزی در این الگو، پاداش انضباط معنوی است، نه محصول صرف قدرت مادی.
د) الگوی فراتاریخی حواریون: پایان‌بندی سوره با ارجاع به یاران حضرت عیسی (ع) که در اوج مظلومیت و فقدان قدرت سیاسی، انصار الله بودند، ثابت می‌کند که ماهیت جهاد «نصرت دین خدا» در همه حالات است و حصار تنگ تحلیل‌های بافت‌گرایانه را در هم می‌شکند.
- جمع‌بندی و نکات پایانی
در پایان جلسه، حجت الاسلام والمسلمین یوسفی‌مقدم به عنوان یکی از حضار، بر این نکته تأکید کردند که یکی از برجسته‌ترین نوآوری‌های تفسیری رهبر شهید، توجه ویژه به «ابعاد اجتماعی جهاد» و پیوند آن با نظام‌سازی و تمدن‌سازی است. ایشان این بعد را وجه ممیز این تفسیر از تفاسیر فردگرایانه سنتی دانستند.
در ادامه، حاضران پرسش‌هایی پیرامون نسبت «جهاد تبیین» با سایر ابعاد جهاد و … مطرح کردند که توسط استاد علیزاده موسوی پاسخ داده شد. در نهایت، این نشست با جمع‌بندی ارائه‌دهنده مبنی بر اینکه سوره صف، منشوری جامع برای حرکت از ایمان فردی به سمت تشکیل امت واحده و تمدن جهانی توحید است، به کار خود پایان داد.
