۱. مقدمه
در ادامه سلسله‌نشست‌های «مدرسه نوآوری‌های تفسیری قائد شهید»، پژوهشکده فرهنگ و معارف قرآن وابسته به پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، کارگاه علمی «نوآوری تفسیری سوره حشر» را برگزار کرد. در این نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین مرتضی غرسبان با محوریت تفسیر قائد شهید از سوره مبارکه حشر — که در دوران ریاست‌جمهوری ایشان، طی ده جلسه و در بازه ۱۸ تیر تا ۲۳ مهر ۱۳۶۱ برای پاسداران و اعضای دفتر ریاست‌جمهوری ارائه شده بود — به تبیین وجوه نوآورانه این تفسیر پرداخت. دبیری علمی نشست را حجت‌الاسلام والمسلمین سیدمحمد سلطانی بر عهده داشت.
دلیل انتخاب این سوره برای تفسیر در آن مقطع تاریخی، تناظر شأن نزول آن با شرایط پس از انقلاب اسلامی عنوان شده است؛ سوره حشر سوره‌ای مدنی است که پس از تشکیل حکومت پیامبر اکرم(ص) نازل شده و از این‌رو با دوره پس از استقرار نظام جمهوری اسلامی مشابهت موضوعی دارد.
۲. معرفی و ویژگی‌های سوره حشر
سوره حشر از سوره‌های مدنی قرآن کریم و در ترتیب نزول، صد و یکمین سوره است. در چینش کنونی مصحف، پنجاه و نهمین سوره و در جزء بیست‌وهشتم قرار دارد. نام‌گذاری سوره برگرفته از آیه دوم است که به اخراج یهودیان بنی‌نضیر از مدینه اشاره دارد. سوره با تسبیح خداوند آغاز و با تقدیس او پایان می‌یابد. محورهای محتوایی سوره عبارت‌اند از: شکست یهودیان بنی‌نضیر از مسلمانان، احکام تقسیم اموال و غنایم بدون جنگ (فَیء)، افشای رفتار منافقان، و بزرگداشت فداکاری‌های مهاجران.
۳. ساختار موضوعی سوره حشر
سوره حشر بر اساس تفسیر ارائه‌شده، به بخش‌های موضوعی زیر تقسیم می‌شود:
• آیه ۱: تسبیح خداوند.
• آیات ۲ تا ۶: غزوه بنی‌نضیر، شامل ماجرای اخراج دسته‌جمعی این قبیله (با محوریت کعب بن اشرف و محمد بن مسلمه)، وعده عذاب اخروی در کنار عذاب دنیوی، علت عذاب قوم بنی‌نضیر، کیفیت رهاسازی اموال آنان، و خطاب به مؤمنان درباره رفع زحمت.
• آیات ۷ تا ۱۰: احکام تقسیم غنایم.
• آیات ۱۱ تا ۱۳: بیان اهل نفاق و رفتار ایشان.
• آیات ۱۴ تا ۱۷: مقایسه اهل کتاب و منافقین، تمثیل هر دو گروه، و بیان عاقبت آنان.
• آیات ۱۸ تا ۲۰: یادآوری معاد به مؤمنان.
• آیه ۲۱: بیان جایگاه قرآن و پیام‌های آن.
• آیات ۲۲ تا ۲۴: اسماء و صفات الهی، و ختم سوره با تسبیح خداوند.
۴. نوآوری‌های تفسیری قائد شهید در سوره حشر
بخش اصلی نشست به تبیین پنج محور نوآورانه از تفسیر قائد شهید، ذیل آیات ۱۸ تا ۲۳ سوره حشر، اختصاص داشت. ارائه‌دهنده تأکید کرد که موارد یادشده تنها بخشی از نوآوری‌های مطرح‌شده در ده جلسه تفسیر است و در ادامه مدرسه علمی، سایر محورها نیز بررسی خواهد شد.
۴.۱. تعریف دقیق تقوا (آیه ۱۸)
آیه مورد بحث: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ لْتَنْظُرْ نَفْسٌ مَا قَدَّمَتْ لِغَدٍ وَ اتَّقُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ خَبِیرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ.»
• واژه تقوا از «وقایه» به معنای چیزی است که از چیز دیگر محافظت می‌کند. از دیدگاه قائد شهید، تقوا هر ابزار و وسیله‌ای است که انسان را در برابر تهدیدهای دشمنان، اعم از مادی و معنوی، حفظ کند؛ یعنی مراقبت از روح در برابر آسیب‌هایی که ممکن است از ناحیه وسوسه‌های شیطانی و نفسانی برسد.
• مخاطب آیه: مؤمنان، با این پیام که در میدان نبردی دائمی با دشمنان آشکار و پنهان قرار دارند.
• تبیین با مثال: روایت پرسش از امام و پاسخ به بوته خاردار، و تشبیه به مراقبت دائمی هنگام رانندگی، برای نشان‌دادن ضرورت مراقبت پیوسته از روح و جان.
• نتیجه‌گیری: تقوا نقطه مقابل غفلت است و لازمه آن، ترک غفلت و ترک فجور، و ابزار اصلی آن، قرآن است (“هدیً للمتقین”)؛ در مقابل، غیرمتقیان دچار تفسیر به رأی یا تفسیر در جهت منافع خود می‌شوند.
• درباره واژه «غد» (فردا): در کنار معنای ظاهری و رایج نزد مفسران یعنی قیامت، تفسیر قائد شهید با نگاهی راهبردی، آن را با آینده‌نگری دنیوی نیز سازگار می‌داند؛ یعنی تقوا زمینه‌ساز آینده‌ای روشن هم برای دنیا و هم برای آخرت است.
• دلیل تکرار عبارت «اتَّقُوا اللَّهَ»: ضمن پذیرش تفاسیر پیشین (از جمله تأکید علامه طباطبایی)، تفسیر جدیدی نیز ارائه شده مبنی بر هشدار نسبت به دقت در بررسی و حسابرسی غیرجانبدارانه اعمال.
• نگاه جمعی به تقوا: تأکید بر اهمیت تقوای جامعه، با ارائه نمونه‌های فردی و جمعی (موحد، مؤمن، ولایت‌مدار، باتقوا) و مقایسه تفاوت جامعه ایران پیش و پس از انقلاب.
۴.۲. نسیان خدا و فراموشی خویشتن (آیه ۱۹)
آیه مورد بحث: «وَلَا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْسَاهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولَئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ.»
• از دیدگاه قائد شهید، این آیه در امتداد خطاب آیه پیشین و همچنان متوجه مؤمنان است.
• تعریف فراموشی خدا: غفلت از او و ترک یاد و فرمان او.
• عامل فراموشی: دلبستگی به دنیا، از جمله ثروت، همسر، فرزند، خانواده، خودخواهی، غرور، تکبر و هر نوع محبت غیرالهی.
• دفع شبهه مقدر: در پاسخ به این پرسش که آیا محبت به همسر با این آیه در تعارض است، به آیه ۲۱ سوره روم استناد شده («خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا وَجَعَلَ بَیْنَکُم مَوَدَّهً وَرَحْمَهً») و تبیین شده که هرچه محبت به همسر الهی‌تر باشد، رحمت و مودت بیشتری در پی دارد؛ و در غیر این صورت، آن محبت نیز غیرالهی خواهد بود.
۴.۳. تفاوت «فوز» و «فلاح» (آیه ۲۰)
آیه مورد بحث: «لَا یَسْتَوِی أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّهِ أَصْحَابُ الْجَنَّهِ هُمُ الْفَائِزُونَ.»
• از دیدگاه قائد شهید، فلاح به معنای شکوفایی است؛ همانند کاشتن دانه تا مرحله رویش گل؛ و فوز مرحله نهایی و به معنای ثمردادن میوه است.
• بر این اساس، فوز مرحله‌ای پس از فلاح و کامل‌تر از آن است.
۴.۴. خشیت کوه از قرآن (آیه ۲۱)
آیه مورد بحث: «لَوْ أَنْزَلْنَا هَذَا الْقُرْآنَ عَلَى جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خَاشِعًا مُتَصَدِّعًا مِنْ خَشْیَهِ اللَّهِ.»
• در پاسخ به این پرسش که خشیت متوجه چیست، تفسیر نادرست رایج (خشیت قرآن) توسط قائد شهید رد شده و با توجه به کاربرد «لو» به‌عنوان ادات امتناعیه، خشیت به کوه نسبت داده شده است.
• تفاوت خشیت با مفاهیم مشابه: تواضع تنها به جسم انسان مربوط است، در حالی‌که خشیت افزون بر جسم، روح و قلب انسان را نیز در برمی‌گیرد؛ همچنین در «خوف»، ترس ناشی از گناه و خطاست (نظیر ترس راننده از پلیس)، حال آنکه در «خشیت»، ترس برخاسته از عظمت طرف مقابل است.
• دلیل انتخاب این مثال برای انسان: شناخت خداوند از مسیر قرآن، چنان عظمت و جلالی در دل انسان پدید می‌آورد که به خشیت او از خداوند می‌انجامد.
• ترسیم چرخه خشیت به‌عنوان مسیر دستیابی انسان و جامعه انسانی به مقصد الهی: ایمان، خشیت، ذکر خدا، تقوا.
۴.۵. تبیین اسماء و صفات الهی (آیات ۲۱ تا ۲۳)
با استناد به ادامه آیه ۲۱ («وَتِلْکَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ») و آیات ۲۲ و ۲۳ سوره حشر، که مجموعه‌ای گسترده از اسماء و صفات الهی را در بر دارد، به این نکته اشاره شد که در سراسر قرآن کریم ۱۴۴ مورد اسم یا صفت الهی به‌کار رفته است؛ ۱۳۴ مورد به‌صراحت و ۱۰ مورد به‌صورت غیرمستقیم (مانند حافظون، وارثون، کاتبون). در ادامه، دوازده اسم و صفت مذکور در این آیات به ترتیب تبیین شد:
• وحدانیت الهی: طرح مقابله عبادت خدا در برابر عبادت طاغوت، و تأثیر این اعتقاد در همه ابعاد زندگی فردی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی.
• عالِمُ الغیب و الشهاده (دانای پیدا و پنهان): اشاره به جامعیت این علم و سطح‌بندی مراتب آن (محسوسات پنج‌گانه، خیال، عقل، ذات خداوند)، همراه با استناد به آیه ۲۶ و ۲۷ سوره جن درباره اختصاص علم غیب به خداوند، و تبیین این نکته که غیب ذاتاً از آنِ خداست و او آن را در اختیار بشر قرار می‌دهد.
• رحمان: رحمت عام و فراگیر خداوند نسبت به همه مخلوقات.
• رحیم: تفکیک دقیق میان رحمانیت (رحمت همگانی، مبتنی بر آفرینش) و رحیمیت (رحمت ویژه، مبتنی بر استحقاق، در دنیا و آخرت).
• مَلِک: فرمانروایی مطلق خداوند بر کل عالم، با استناد مؤید به سوره ناس؛ و تبیین جایگاه حکومت اسلامی در طول این نظام فرمانروایی الهی، به این معنا که در جامعه اسلامی از سوی خداوند متعال، اختیاراتی در عرصه هدایت و رهبری جامعه به انبیا، ائمه(ع) و در عصر غیبت، به فقهای جامع‌الشرایط تفویض شده است.
• قُدّوس: فرمانروایی منزه از هر عیب و نقص، در تقابل با فرمانروایی طاغوتی و شیطانی.
• سلام: تبیین با تمثیل سلام متعارف میان انسان‌ها، به این معنا که در سلام کردن، از جانب سلام‌کننده آسیبی متوجه سلام‌شونده نیست، و تأکید بر اینکه هرگونه آسیب، ناشی از خود افراد است نه از جانب خداوند؛ در پیوند با صفات پیشین و پسین، بیان شد که مؤمنانِ موحد و تابع فرمان الهی، از سوی خداوندِ «سلام» به امنیت می‌رسند.
• مؤمن: تأکید بر امنیت در آخرت و امنیت از عذاب الهی، با استدلال بر مالکیت خداوند بر روز جزا.
• مهیمن: به معنای مسلط، با تعمیمی مشابه صفت «مَلِک»، یعنی تسلط بر همه عالم؛ تأثیر این باور، آرامش روانی و عزت انسان و آسان‌شدن مسیر عبودیت دانسته شده است، بدین‌بیان که وقتی انسان دریابد همه قدرت‌های عالم در دست خداست، عبودیت این قدرت برایش آسان می‌گردد.
• عزیز: تعریفی دووجهی ارائه شد؛ پیروز بر همه‌چیز و کسی که هیچ‌کس بر او غلبه نمی‌کند، با استناد مؤید به آیه ۲۱ سوره یوسف (“غالب علی امره”).
• جبّار: ذکر تفاسیر محتمل، از جمله جبران‌کننده شکستگی‌ها و ترمیم‌کننده آسیب‌های جسم و جان انسان، و نیز به‌معنای متصرف نیرومند، قاطع و قوی؛ همراه با این استدلال که انسان در همه حال باید بنده خدا باشد.
• متکبر: بزرگی و عظمتی که تنها شایسته خداوند است و در تفکیک از انسان، تنها خداوند سزاوار این صفت است، در حالی‌که جایگاه انسان، بندگی است.
این بخش از سوره با تسبیح دوباره خداوند در پایان آیه ۲۳ و آیه ۲۴ به پایان می‌رسد.
۵. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری
کارگاه علمی «نوآوری تفسیری سوره حشر» نشان داد که تفسیر قائد شهید از این سوره، افزون بر توجه به لایه‌های واژه‌شناختی و ساختاری آیات (نظیر تفکیک دقیق میان تقوا و غفلت، فوز و فلاح، خوف و خشیت، رحمانیت و رحیمیت)، به‌طور مستمر آیات را با شرایط اجتماعی و سیاسی جامعه پس از انقلاب اسلامی پیوند می‌زند و از آن، درس‌هایی برای حکمرانی، مراقبت جمعی از تقوای جامعه، و شناخت نسبت انسان با نظام فرمانروایی الهی استخراج می‌کند.
بر پایه اعلام ارائه‌دهنده، موارد یادشده بخشی از نوآوری‌های مطرح در ده جلسه تفسیر سوره حشر است و ادامه این محورها در نشست‌های بعدی مدرسه «نوآوری‌های تفسیری قائد شهید» بررسی خواهد شد.
